Het gesprek dat de meeste teams overslaan zodra een verandering om samenwerking vraagt.

We werken nooit alleen. In elke veranderopgave beweegt er net zoveel tussen mensen als in de inhoud zelf. Daar hebben we het niet over met elkaar. Maar het bepaalt wel of de verandering landt of vastloopt.

In het tussen ontstaat de beweging. Of blijft die uit.

Iedereen heeft een rol. Spreek hem uit.

In verandertrajecten wordt veel gesproken over taken en verantwoordelijkheden, maar weinig over rollen. Toch gebeurt samenwerking vooral daar: in rolverwachtingen, rolmisverstanden en rolspanningen.

Een functie zegt iets over positie en formele taken. Een rol zegt iets over wat je in het moment doet, in het systeem, in de dynamiek, in de interactie. Dat zijn twee verschillende dingen. Iemand wordt aangesproken met “jij bent toch van dat thema, kun jij dit even oppakken?” Een teamlid neemt de trekkersrol zonder dat daar mandaat voor is. HR wordt gezien als eigenaar van de verandering, terwijl het team de impact voelt.

In alledrie worden functie en rol door elkaar heen gebruikt. Zonder dat onderscheid zweeft verantwoordelijkheid: niemand weet precies wie ‘m heeft. En wie een rol toegeschoven krijgt die niet bij hem past, voelt al snel frustratie en weerstand.

Rollen ontstaan vanzelf en worden daarna behandeld alsof ze logisch zijn. Een krachtig beginpunt is de vraag: welke rol neem ik nu, en klopt dat met wat deze opgave vraagt? Pas wanneer rollen hardop worden gemaakt, wordt samenwerking helder en eerlijk.

Veiligheid is een keuze

Veiligheid wordt vaak verward met harmonie of gezelligheid. Maar psychologische veiligheid gaat over iets anders: durf ik zeggen wat ik zie, ook als het schuurt? Kan ik twijfels uitspreken zonder gezichtsverlies? Mag ik mijn nee laten horen, naast mijn ja?

Veiligheid is geen gevoel dat je toevallig hebt. Het is gedrag dat zichtbaar wordt. Het ontstaat wanneer mensen merken dat eerlijkheid niet afgestraft wordt, maar gebruikt wordt om het werk beter te maken. Zonder die ruimte schuift het echte gesprek weg, precies het gesprek dat een verandering nodig heeft.

Het tussen bepaalt de beweging

Onder elk veranderverhaal ligt een relationele laag. Daar bewegen verwachtingen, loyaliteiten, reflexen, oude patronen, kleine irritaties en historie. Die laag is niet extra werk. Hij is het werk.

De inhoud is helder, maar twee sleutelfiguren praten langs elkaar heen. Het team wil best bewegen, maar vertrouwt elkaars intenties niet. Het MT stuurt op resultaat, maar het team vraagt eerst om erkenning. Herkenbaar? Dan sta je niet alleen. Dit speelt in bijna elk verandertraject wel een keer, ook bij teams die verder prima samenwerken. Het zegt niets over hoe goed je team is.

Daarbij is het nuttig om te onderscheiden of wat iemand zegt persoonlijk is, of dat diegene een stem van het systeem verwoordt. Een goede toets: als deze persoon morgen vertrekt, verdwijnt deze stem dan, of neemt iemand anders hem over? Als een stem blijft, is het geen individuele opvatting maar een systemische stem. En dat vraagt een andere interventie.

Samenwerking loopt niet vast op conflicten, maar op aannames

Zij willen niet meebewegen. Hij is altijd tegen. Ze vinden mij lastig. Aannames veranderen gedrag voordat we feiten hebben, en bevestigen zichzelf razendsnel.

Daarom loont het om aannames te onderzoeken vóór ze richting geven. Vul ik iets in over jou, of vul ik iets in over de rol die jij nu hebt? Klopt wat ik denk, of moet ik het checken? Aannames verdwijnen alleen wanneer ze uitgesproken worden.

Leiderschap maakt of breekt het tussen

Leiders hebben een disproportioneel effect op samenwerking, simpelweg door hun positie. Een kleine interventie van een leidinggevende kan een team weken werk besparen, of weken vertraging veroorzaken.

Sterk leiderschap in verandering gaat over het speelveld duiden, het gesprek openzetten dat niemand durft te voeren, spanning normaliseren, en onderscheid maken tussen wat van het team is en wat van henzelf.

Dat geldt niet alleen voor leiders: verandering wordt gedragen in het tussen, overal in het team. Wie daar aandacht voor heeft, maakt beweging mogelijk die anders onzichtbaar blijft.

Lees ook: wanneer rollen vastplakken, met vrijwel dezelfde uitleg van het verschil tussen functie en rol, en 

In de masterclass Duurzaam Veranderen werken we aan samenwerking, rollen en het tussen als onderdeel van de volledige veranderboog. Wil je liever eerst zelf verder lezen? Blijven Kijken is het boek dat met je meegaat door de hele boog van een verandering, van start tot afronding.